Konut tesisatında temiz su hatlarında genellikle PPR veya PEX borular, atık su (gider) hatlarında ise PVC borular kullanılır. Eski binalarda sık görülen galvaniz borular ise zamanla içten paslandığı için bugün yeni tesisatta tercih edilmez. Doğru boru, hattın taşıyacağı suya (sıcak, soğuk veya atık), montaj yerine ve bağlantı yöntemine göre seçilir.
Temiz su ve atık su: iki ayrı dünya
Borular hakkında konuşurken önce bir ayrım yapmak gerekir. Temiz su tesisatı basınç altında çalışır; şebekeden gelen su, musluğa kadar sürekli bir basınçla iletilir. Bu yüzden boru ve bağlantıların basınca ve sıcak su hatlarında yüksek sıcaklığa dayanıklı olması gerekir. Atık su tesisatı ise yer çekimiyle çalışır; basınç yoktur ama boru çapı, eğim ve koku sızdırmazlığı önemlidir. Bir boru türünün birinde iyi olması, diğerinde de uygun olduğu anlamına gelmez.
PPR boru
PPR (polipropilen random kopolimer), günümüzde konut temiz su tesisatında en yaygın kullanılan boru türüdür.
- Bağlantı yöntemi: Parçalar özel bir makineyle ısıtılarak birbirine kaynatılır. Doğru yapıldığında boru ile ek parça tek bir gövde haline gelir.
- Avantajları: Paslanmaz, iç yüzeyi pürüzsüz olduğu için kireç tutma eğilimi metal borulara göre düşüktür. Sıcak ve soğuk su hatlarında kullanılabilir.
- Dikkat edilecekler: Isıyla genleşir; uzun sıcak su hatlarında genleşme payı bırakılmalı ve sıcak su için uygun sınıfta boru seçilmelidir. Kaynak işçiliği kalitesi, sızdırmazlığı doğrudan belirler. Açıkta, doğrudan güneş gören yerlerde koruma olmadan kullanılması önerilmez.
PEX boru
PEX (çapraz bağlı polietilen), esnek yapısıyla öne çıkan bir borudur. Yerden ısıtma sistemlerinde ve kolektörlü temiz su tesisatlarında sık kullanılır.
- Bağlantı yöntemi: Kaynak yerine sıkıştırmalı veya pres bağlantı parçalarıyla birleştirilir.
- Avantajları: Bükülebildiği için daha az ek parça gerekir; ek sayısının azalması potansiyel sızıntı noktalarını da azaltır. Kolektörden her armatüre tek parça hat çekilebilir.
- Dikkat edilecekler: Güneş ışığına karşı hassastır, açıkta bırakılmamalıdır. Bağlantı parçalarının doğru sistemle ve doğru aletle yapılması gerekir. Çok katmanlı (alüminyum ara katmanlı) türleri, şeklini koruma açısından daha stabildir.
PVC boru
PVC, ev içi atık su tesisatının temel malzemesidir. Lavabo, duş, klozet ve mutfak giderleri genellikle PVC borularla bina kolonuna bağlanır.
- Bağlantı yöntemi: Contalı geçmeli (muflu) veya yapıştırmalı bağlantılar kullanılır.
- Avantajları: Hafif, ucuz ve kolay işlenir. Atık suya karşı dayanıklıdır.
- Dikkat edilecekler: Gider hatlarında yeterli eğim verilmezse su ve atıklar birikir, tıkanıklık ve koku sorunu başlar. Kaynar su ve yoğun kimyasal gider açıcılar zamanla contalara ve boruya zarar verebilir. Basınçlı temiz su hattı için tasarlanmış PVC türleri ayrı bir sınıftır; gider borusu temiz su hattında kullanılmaz.
Galvaniz ve bakır borular
Galvaniz boru
Çinko kaplı çelik borulardır ve eski binaların temiz su tesisatında çok yaygındır. Zamanla kaplama aşınır, boru içten paslanır ve daralır. Bunun sonucunda su basıncı düşer, suda paslı renk görülebilir ve ani sızıntılar başlar. Galvaniz tesisata sahip bir evde yenileme kararı nasıl verilir, eski binalarda tesisat yenileme yazısında ayrıntılı olarak anlattık.
Bakır boru
Dayanıklı ve uzun ömürlü bir malzemedir; bazı evlerde sıcak su hatlarında görülür. Ancak maliyeti ve işçiliği nedeniyle konut tesisatında yerini büyük ölçüde plastik esaslı borulara bırakmıştır.
Hangi boru ne zaman tercih edilir?
Genel bir çerçeve çizmek gerekirse:
- Standart bir daire içi temiz su tesisatı için PPR yaygın ve güvenilir bir seçenektir.
- Kolektörlü sistem kurulacaksa veya hat ek yeri olmadan uzun mesafe gidecekse PEX öne çıkar.
- Gider hatlarında PVC standarttır; çap ve eğim hesabı boru türü kadar önemlidir.
- Farklı malzemeler birleştirilecekse (ör. eski galvaniz hattan PPR'ye geçiş) uygun geçiş parçaları kullanılmalıdır.
- Güneş enerjili su ısıtıcıdan gelen hatlar gibi yüksek sıcaklığa maruz kalabilecek bölümlerde, borunun sıcaklık dayanımı özellikle kontrol edilmelidir.
Boru kalitesi kadar yalıtım da önemlidir. Sıcak su borularının yalıtılması ısı kaybını azaltır; soğuk su borularında ise yalıtım, nemli havalarda borunun yüzeyinde oluşan yoğuşmayı engeller. Yoğuşma damlaları çoğu zaman sızıntı sanılır ve gereksiz endişeye yol açar. Ayrıca boruların duvar içinde nereden geçtiğini gösteren bir kroki veya fotoğraf saklamak, ileride dübel çakarken ya da tadilat yaparken boruya zarar verme riskini azaltır.
Son olarak, bir boru türünü tek başına iyi ya da kötü ilan etmek doğru değildir. Aynı malzeme, doğru işçilikle yıllarca sorunsuz çalışırken hatalı bir montajla kısa sürede sorun çıkarabilir. Bu nedenle malzeme kadar uygulama kalitesine de önem verilmelidir.
Boru seçimi özellikle tadilat sırasında önem kazanır; duvarlar ve zemin açıkken yapılan doğru tercih, yıllarca sorunsuz kullanım sağlar. Bu konuyu banyo tadilatında tesisat planlaması yazısında ele aldık.
Kendi başınıza mı, usta ile mi?
Boru türlerini bilmek, ustanızla daha bilinçli konuşmanızı sağlar; ancak PPR kaynağı, PEX pres bağlantısı veya gider eğimi gibi işler deneyim ve doğru ekipman gerektirir. Hatalı bir bağlantı ilk gün sızdırmayabilir ama duvar içinde zamanla sorun çıkarabilir. Yeni hat döşeme, boru değişimi veya malzeme geçişi gibi işler için tesisat tamiri hizmeti veren bir tesisatçıyla çalışmanız ve iş bitiminde hattın basınç testinden geçirilmesini istemeniz önerilir.